Fot. sxc.huPrzemoc wobec dzieci obecnie jest uznawana za jeden z największych problemów ludzkości. Istnieje od zarania dziejów i jest wpisane w naszą historię. Do niedawna zjawisko to, kojarzone było jedynie ze środowiskiem patologicznym. Dopiero dzięki doniesieniom medialnym, społeczeństwo mogło przekonać się o tym, że przemoc może wystąpić wszędzie, również wśród ludzi z wyższym wykształceniem, o wysokim poziomie kultury, a także w zamożnych rodzinach.

Dzieci, które doznały krzywdy pozbawione są odpowiednich warunków do prawidłowego rozwoju, z uwagi na ich stan fizyczny i psychiczny. Do niedawno, przysłowiowy „klaps”, uważano za formę dyscyplinowania dziecka. Jednak należy się zastanowić, którym miejscu kończy się wychowywanie, a gdzie zaczyna się przemoc i jakie pociąga to za sobą skutki?

Czym jest więc przemoc wobec dzieci?

By zrozumieć istotę tego terminu, należy zapoznać się z etymologią słów „przemoc” i „dziecko”.

Pojęcie przemocy definiuje przystępnie słownik języka polskiego, zgodnie z którym jest to „siła przeważająca czyjąś siłę fizyczną, przewaga wykorzystywana do czynów dokonywanych na kimś, panowanie, czyny bezprawia dokonywane z użyciem fizycznego przymusu”.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) definiuje przemoc jako „zamierzone postępowanie lub użycie siły fizycznej przeciw komuś innemu, innej osobie, grupie lub społeczności, które powoduje doznanie obrażeń, zgonu, szkód psychicznych, uniemożliwienia rozwoju lub narażenie zdrowia”. Ta definicja zawiera w sobie przemoc interpersonalną (która dzieli się na przemoc wobec członka rodziny lub partnera, a także wobec osoby niespokrewnionej lub nieznajomej), zachowania samobójcze i samouszkodzenia, a także przemoc grupowa, czyli konflikty zbrojne, ludobójstwo, represje i naruszanie praw człowieka. Trzeba wziąć pod uwagę fakt, że definicja przemocy według Światowej Organizacji Zdrowia, zawiera w sobie umyślne spowodowanie szkody drugiej osobie. Przemoc jest także zjawiskiem uniemożliwiającym rozwój jednostki lub grup społecznych. Ofiara doznająca krzywdy, nie będzie mogła się rozwijać w takim sam sposób, co inne osoby.

Konwencja Praw Dziecka uznaje za dziecko „każdą istotę ludzką w wieku poniżej osiemnastu lat chyba, że zgodnie z prawem odnoszącym się do dziecka uzyska ono wcześniej pełnoletniość”. Dzieckiem jest człowiek od momentu narodzin do momentu uzyskania prawnej pełnoletniości.

Podsumowując termin przemocy wobec dzieci, według amerykańskiego Centrum Pomocy Dzieciom Krzywdzonym i Zaniedbanym (National Center on Child Abuse and Neglect) „przemoc to fizyczne lub umysłowe działanie na szkodę, wykorzystanie seksualne, zaniedbywanie lub maltretowanie dziecka poniżej 18 roku życia przez osobę odpowiedzialną za pomyślny jego rozwój oraz działania, które stanowią zagrożenie dla jego rozwoju”.

Przyczyny stosowania przemocy, rodzaje i objawy

Przyczyny maltretowania najmłodszych mogą być różne i zależą od tego, kto jest sprawcą czynu, a także w jakich okolicznościach ma miejsce przemoc. Inny motyw będzie miał rodzic, który bije swoje dziecko, a inny nauczyciel, czy tez pedofil. Podstawowymi czynnikami ryzyka są:

indywidualne cechy agresora

indywidualne cechy osoby będącej życiowym partnerem agresora (która sama nie jest agresorem)

cechy dziecka, które staje się ofiarą

czynniki rodzinne (mikrosystem)

czynniki otoczenia (społeczne, zawodowe, kulturowe)

Wyżej wymienione czynniki mogą jedynie wpłynąć na wystąpienie agresji w stosunku do dzieci.

Jednym z najważniejszych czynników ryzyka są indywidualne cechy agresora, które ściśle łączą się z czynnikami rodzinnymi i otoczenia. Wielu autorów uważa, że sprawca odpowiada za swoje czyny, więc nie można winić ofiary, że mogła sprowokować. Takimi indywidualnymi cechami agresora, może być jego charakter.

Przemoc wobec dzieci to cała grupa zachowań, które najczęściej okazują się szkodliwe. W literaturze wyróżnia się takie oto rodzaje przemocy:

1. Fizyczna: popychanie, odpychanie, obezwładnianie, przytrzymywanie, policzkowanie, szczypanie, kopanie, duszenie, bicie otwartą ręką i pięściami, bicie przedmiotami, parzenie, polewanie substancjami żrącymi, używanie broni, porzucanie w niebezpiecznej okolicy, nieudzielanie pomocy.

2. Psychiczna: naśmiewanie się z poglądów, religii, pochodzenia; narzucanie własnych poglądów, stała krytyka, wmawianie choroby psychicznej, kontrolowanie i ograniczanie kontaktów z innymi osobami, domaganie się posłuszeństwa, ograniczanie snu i pożywienia, wyzywanie, poniżanie, upokarzanie, zawstydzanie, szantażowanie, stosowanie gróźb.

3. Seksualna: wykorzystywanie dziecka do zaspokajania potrzeb seksualnych, uwiedzenie, gwałt, kazirodztwo, pedofilia

4. Zaniedbywanie: chroniczne niezaspokajanie podstawowych potrzeb fizjologicznych i emocjonalnych dziecka, niedostarczanie dziecku ciepła, uwagi, wsparcia, normalnych życiowych doświadczeń.

Objawy stosowania przemocy wobec dzieci często widać „gołym okiem” w przypadku fizycznego i seksualnego maltretowania, a także zaniedbywania. Psychiczne znęcanie objawia się jedynie w zachowaniu dziecka.

Oznaki fizycznego znęcania się nad dziećmi są najłatwiejsze do wykazania w związku z powstałymi urazami, są to: „skaleczenia, siniaki, krwiaki, oparzenia, otarcia, odparzenia, zranienia, podrapania, rany kłute, wypadanie włosów, złamania kości czaszki, uszkodzenie mózgu, krwiaki na głowie, ukąszenia, zatrucia, podduszenia.”

Również wykorzystywanie seksualne powoduje widoczne objawy, takie jak: „krwawienia pochwowe u dziewcząt, rozerwanie lub okaleczenie genitaliów, siniaki w okolicach genitaliów, powiększenie otworu pochwy, zabliźnienia błony dziewiczej, upławy z pochwy, bolesność w okolicach sromu i pochwy, rozerwanie lub blizny odbytu, rozluźnienie mięśni zwieracza odbytu > 1cm, ostre i chroniczne zmiany ujścia odbytnicy, krwawienia z kiszki stolcowej, brudzenie kałem lub zaparcia, problemy z oddawaniem moczu oraz powtarzające się zakażenia dróg moczowych, widoczne nieprzypadkowe uszkodzenia lub zaniedbania, choroby przenoszone drogą płciową, ciąża.”

Zaniedbywanie objawia się tym, że dziecko jest przegłodzone, brudne i odrzucane. Rodzice często podają dzieciom niewłaściwe leki, pozostawiają je w zamknięciu, zaniedbują ich stan zdrowia, a także wykorzystują do pracy np. żebranie.

Istnieje również szereg oznak związanych z zachowaniem które najczęściej obserwuje się u maltretowanych dzieci. Osoby znoszące maltretowanie fizyczne bardzo często boją się kontaktu z rodzicami lub innymi dorosłymi, okazują lęk i niepokój, gdy dorośli zbliżają się do innego dziecka, które płacze, ponadto wcześnie przychodzi do szkoły i zostaje do poźna, jak gdyby bało się przebywac w domu, bez przerwy pyta, co się będzie działo później, a także ujawnia zachowania autodestrukcyjne.

Dzieci, które stały się ofiarą maltretowania emocjonalnego, przejawiają liczne i poważne problemy zarówno emocjonalne, jak i związane z zachowaniem. Andres Soriano wskazuje na następujące oznaki: zaburzenia w zachowaniu (na przykład trzymanie się na uboczu i postawa antyspołeczna), zachowania skrajne (krańcowa pasywność i krańcowa agresywność), podejrzliwość, zdeprymowanie, poczucie zaniepokojenia, pesymizm, zatroskanie, dziecko okazuje zaburzenia emocjonalne (rytmiczne ruchy, trudności w komunikacji, zbytnia uwaga zwracana na szczegóły), nadmierna surowość i konformizm, nieodpowiednie dla wieku postawy dorosłe lub nazbyt infantylne, zaburzenia apetytu, moczenie nocne, kłopoty ze snem, impulsywność, histeria, obsesje, fobie, hipochondria, nadmierna troska o podobanie się osobom posiadającym autorytet, ucieczki z domu, niski poziom samooceny.

Dzieci wykorzystywane seksualnie wyróżniają się częstym poruszaniem spraw seksu w rozmowie lub zabawie, przesadnym unikaniem mężczyzn, dawaniem do zrozumienia, że ma się jakąś tajemnicę, ucieczkami z domu, próbami samobójczymi, a także występują problemy w nauce i depresja.

Oznaki w zachowaniu, dzieci zaniedbanych to: częsta apatia i zmęczenie dziecka, unikanie szkoły, spędza czas w miejscach publicznych (chodzi po sklepach, po ulicy), wykazywanie nadmiernej pasywności lub agresywności, brak zaufania, pesymizm, depresja, niezdolność do budowania relacji międzyludzkich, problemy z zaopiekowaniem się kimś lub czymś.

Przemoc wobec dzieci – problemem zdrowia publicznego

Termin zdrowie publiczne został sformułowany w 1935 roku przez C. Winslowa, oznacza; wiedzę i sztukę zapobieganiu chorobom, poprawie i przedłużaniu życia, zdrowia i witalności fizycznej i psychicznej jednostek, poprzez działania zbiorowe ukierunkowane na poprawę stanu zdrowotnego środowiska, walkę z chorobami, które przedstawiają największe zagrożenie, edukację jednostek w zakresie reguł higieny osobistej, organizowanie świadczeń i usług medycznych i pielęgniarskich, mając na uwadze wczesną diagnostykę i leczenie ukierunkowane zapobiegawczo, a także wdrażanie środków i rozwiązań socjalnych, które zabezpieczałyby każdej jednostce danej zbiorowości poziom życia umożliwiający podtrzymanie zdrowia.

W 1973 roku Światowa Organizacja Zdrowia rozszerzyła znaczenie pojęcia zdrowia publicznego, przyjmując następujące określenie: „Podczas gdy tradycyjnie termin ten odnosił się do higieny środowiska i walki z chorobami zakaźnymi, obecnie jest stale poszerzany”. W szerokim znaczeniu zdrowie publiczne obejmuje problemy dotyczące zdrowia populacji, stan zdrowotny zbiorowości, ogólne usługi zdrowotne, a także administrację opieką zdrowotną.

Warto zwrócić uwagę także na definicję słynnego psychologa i epidemiologa, profesora Donalda Achesona, który w roku 1998 opublikował raport (Acheson report) o stanie zdrowia publicznego w Wielkiej Brytanii. W swojej publikacji uznał zdrowie publiczne jako naukę i sztukę zapobiegania chorobom, przedłużania życia i promowania zdrowia poprzez organizację zbiorowych wysiłków społeczeństw. Profesor Acheson zwrócił uwagę na solidarność całej populacji.

Przemoc wobec dzieci niesie za sobą wiele negatywnych skutków zdrowotnych. W roku 1953 radiolog Silverman podał pełen opis złamań kości u dzieci związanych z nieprzypadkowymi urazami i nazwał to zjawisko „zespołem bitego dziecka”, czyli zespół obrażeń fizycznych, w tym licznych powstałych u dziecka w wyniku zamierzonego lub niezamierzonego działania osoby dorosłej.

W badaniach nad rozwojem zjawiska maltretowania, znęcania, wykorzystywania, zaniedbywania dzieci odegrali najbardziej istotną rolę zarówno na świecie jak i w Polsce lekarze. „Dziecko Maltretowane” było głównym tematem X Kongresu Sekcji Urazowej PTChDz (Polskie Towarzystwo Chirurgów Dziecięcych), która odbyła się w Warszawie 12.12.1981r. Chirurdzy dziecięcy z dziewięciu dziecięcych ośrodków przedstawili materiał kliniczny obejmujący 20-letni okres od lat sześćdziesiątych, dotyczący Zespołu Dziecka Maltretowanego (ZMDz). Znaczącą rolę w kształtowaniu wiedzy o ZMDz odegrała Sekcja Dziecka Krzywdzonego PTChDz, która działając od 1992r. organizowała w Łodzi wraz z Fundacją na Rzecz Ochrony Dzieci przez Okrucieństwem coroczne konferencje poświęcone rozpoznawaniu, leczeniu, zapobieganiu ZMDz.

W 1985r. w Szwajcarii, Światowa Organizacja Zdrowia, uznała definicję Zespołu Maltretowanego dziecka jako „za maltretowanie dziecka uważa się każde zamierzone lub niezamierzone działanie osoby dorosłej, społeczności lub państwa, działanie, które ujemnie wpływa na zdrowie, rozwój fizyczny i psychospołeczny dziecka”.

W Polsce takie pojęcie praktycznie nie funkcjonuje, gdyż nie jest objęte podstawową klasyfikacją medyczną. W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób pod rozdziałem: „Dodatkowa klasyfikacja przyczyn zgonów” występuje symbol E967, który określa „ znęcanie się nad dzieckiem i innego rodzaju obchodzenie się”.

Krzywdzenie dzieci jest nie tylko problemem zdrowotnym, ale także społecznym. Mianem problemu społecznego określa się zjawisko negatywne dla społeczności, w której występuje, oceniane przez tą zbiorowość jako niebezpieczne i konieczne do wyeliminowania.

Anna Lipowska – Teutsch, uważa, że dzieci, które są wykorzystywane seksualnie czują się gorsze, mniej popularne i mniej atrakcyjne od innych dzieci, nisko oceniają siebie, często czują lek, mają trudności w nawiązaniu kontaktu z innymi ludźmi. Stanowi to duży problem dla wszystkich, gdyż takie dzieci są zaliczane do marginesu społecznego, często nie ze swojej winy.

W wielu przeprowadzanych badaniach nad dziećmi wykorzystywanymi seksualnie, stwierdzono, że osoby, które doznały takiej przemocy, częściej popełniają samobójstwo.

Ponadto, dzieci maltretowane są bardziej agresywne, przez co rośnie przestępczość. Istnieje wiele przypadków, gdy ofiara w dorosłości staje się sprawcą tego samego typu przestępstw. Irena Pospiszyl określiła to jako mechanizm błędnego koła. Jest to dowód na to, że przemoc wobec dzieci jest zjawiskiem, które może zagrażać społeczności, w której występuje. Mechanizm błędnego koła może być niezwykle niebezpieczny, gdyż z pokolenia na pokolenie zjawisko przemocy wzrasta. Zdarza się tak, że osoba, która doznała przemocy w dzieciństwie, sama staje się oprawcą, z tymże bardziej dotkliwym. Zdarza się, że duży na to wpływ mają nieleczone choroby psychiczne, które doznają ofiary.

Wielu badaczy twierdzi, że istnieje związek między intensywnością i częstością stosowania kar cielesnych a nasileniem aktów przemocy w społeczeństwie. Przykładami społeczeństw, których doświadczeniem była gwałtowna i intensywna przemoc, są Nikaragua, Gwatemala i El Salwador. Wojna domowa byłą przyczyną rozpadu więzi społecznych, a także zniszczyła strukturę społeczną.

Krzywdzenie dzieci jest ogromnym problemem dla zdrowia publicznego. Powoduje negatywne skutki zdrowotne ofiary, a także ma wpływ na życie dziecka w społeczeństwie i na jego rozwój psychiczny.

Przemoc wobec dzieci związana jest także z kosztami, które dzielą się na bezpośrednie, obejmujące między innymi koszty związane z interwencją i leczeniem, a także koszty związane ze sprawą sądową i wprowadzeniem prawa w życie. Koszty pośrednie wynikają z przedwczesnych zgonów, utraty produktywności, kalectwa, obniżonej jakości życia i innych nieuchwytnych kosztów.

Zadaniem zdrowia publicznego musi być prewencja, profilaktyka i wczesne rozpoznawanie oznak maltretowania dzieci. To zadanie spoczywa nie tylko na rodzicach, nauczycielach, policji, ale także na lekarzach, którzy mają obowiązek zgłoszenia takiego podejrzenia do odpowiednich organów ścigania. Wczesne wykrycie takich przypadków może zapobiec licznym skutkom, które mają odbicie w przyszłości, a także śmierci dziecka.

Przeciwdziałanie przemocy – formy pomocy, wybrane kampanie społeczne i perspektywy ochrony dzieci przed krzywdzeniem

W Polsce istnieje bardzo dużo form pomocy ofiarom przemocy. Wszystkie instytucje i służby społeczne, a także kampanie i fundacje, opierają się o ustawę z dnia 29 lipca 2005r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Powstała ona w celu zwiększenia skuteczności przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz wspierania działań polegających na podnoszeniu świadomości społecznej w zakresie przyczyn i skutków przemocy w rodzinie. Bardzo ważne jest, że ustawa określa, jaką pomoc może uzyskać ofiara przemocy. Według artykułu 3, osobie dotkniętej przemocą udziela się pomocy w zakresie poradnictwa medycznego, psychologicznego, prawnego i socjalnego, ponadto jest to interwencja kryzysowa i wsparcie. Ofierze powinna być również zapewniona ochrona przed dalszym krzywdzeniem, poprzez uniemożliwienie osobom stosującym przemoc korzystania ze wspólnie zajmowanego z innymi członkami rodziny mieszkania oraz zakazanie kontaktowania się z osoba pokrzywdzoną. Ofiara ma również prawo żądać bezpiecznego schronienia w specjalistycznym ośrodku wsparcia dla ofiar przemocy w rodzinie.

Ustawa określa również zadania organów administracji rządowej i samorządowej w zakresie przeciwdziałania przemocy. Do zadań organizacji należy przede wszystkim tworzenie programów interwencji i prowadzenie ośrodków wsparcia dla ofiar przemocy.

W Polsce instytucjami udzielającymi pomocy prawnej, finansowej, a także duchowej są Policja i Prokuratura, Telefony zaufania, Ośrodki Interwencji Kryzysowej, schroniska dla ofiar przemocy, punkty konsultacyjne, placówki służby zdrowia, Komitet Ochrony Praw Dziecka, Fundacja „Dzieci Niczyje”, Fundacja „Mederi”.

Należy zadać pytanie, jakie kroki są jeszcze podejmowane w walce z przemocą wobec dzieci? Przede wszystkim media i fundacje postanowiły stworzyć kampanie społeczne, które mają na celu uwrażliwienie społeczeństwa na zjawisko stosowania przemocy wobec dzieci i ukazaniu możliwości szybkiej reakcji.

Przez ostatnie lata w Polsce, pojawiło się bardzo dużo kampanii społecznych, które miały na celu uwrażliwienie społeczeństwa na problem przemocy wobec dzieci. Dotychczas najbardziej głośnymi kampaniami na ten temat były „Zobacz-Usłysz-Powiedz”, „Dzieciństwo bez przemocy” i „Zły Dotyk”. Realizacja projektów kampanii społecznych na rzecz przeciwdziałania przemocy wobec dzieci, jest drogą do przełamania „tabu”, jakim jest krzywdzenie dzieci. Fundacje i media wyszły z problemem do ludzi pokazując im, że takie sytuacje istnieją i należy się nauczyć, w jaki sposób można im zapobiec.

Perspektywy ochrony dzieci przed krzywdzeniem

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), stworzyła Światowy raport o przemocy i zdrowiu, gdzie przedstawiła znaczenie, jak i perspektywy ograniczania problemów krzywdzenia dzieci. Organizacja zawarła w 7 punktach zalecenia, dotyczące rozwiązania problemu przemocy wobec dzieci. Są to:

1) Wypracowanie i wdrożenie narodowego planu działań wobec problemu, który powinien być monitorowany i łączyć w sobie współpracę organizacji rządowych i pozarządowych.

2) Rozwijanie i doskonalenie sposobów gromadzenia i analizy danych na temat zjawiska (statystki, przyczyny, konsekwencje).

3) Rozwijanie badań naukowych nad zjawiskiem. Badania powinny być realizowane na poziomie ogólnospołecznym, jak i lokalnym po to, aby analizować zmienne kontekstu kulturowego.

4) Promocja profilaktyki związanej z opieką prenatalną, rozwijanie pozytywnego rodzicielstwa, pomoc dziecku i rodzinie, edukacja społeczna. Wsparcie rodziny, czyli programy wizyt domowych i inne programy, oraz intensywne działania w celu utrzymania rodziny.

5) Rozszerzenie i poprawa zakresu działań zdrowotnych, socjalnych i prawnych dla ofiar przemocy w celu opieki nad nimi, leczenia, rehabilitacji oraz wsparcia. Poprawa działań terapeutycznych i wczesnej interwencji. A także ulepszenie działań prawno-formalnych, w tym:

Zgłaszanie obligatoryjne przypadków

Zgłaszanie nieobjęte formalnym obowiązkiem

Poprawa funkcjonowania służb ochrony dzieci

Powołanie zespołów dochodzeniowych w sprawach śmierci dzieci

Zwiększenie liczby aresztowań i oskarżeń

Wprowadzenie obowiązkowego leczenia dla sprawców

6) Poprawa współpracy oraz wymiany informacji na temat problemu i jego prewencji. Współpraca międzynarodowa, państwowa i lokalna. Działania w środowisku lokalnym, powinny dotyczyć konkretnych grup czy populacji, lub mogą być realizowane na szerszą skalę. W działaniach skoncentrowanych na określonych grupach populacyjnych, wśród swoistych standardów występują:

Programy realizowane w szkołach

Kampanie profilaktyczne i edukacyjne

Tworzenie i doskonalenie wielosektorowych interwencji środowiskowych, czyli kształcenie i rozwijanie kompetencji różnych profesjonalistów, przedstawicieli określonych służb i innych lokalnych podmiotów.

7) Promowanie i monitorowanie sposobu realizowania przez państwa międzynarodowych umów, regulacji, praw i innych mechanizmów dotyczących ochrony praw człowieka.

Zakończenie

Dzieci są najbardziej bezbronnymi i niewinnymi istotami, które należy chronic przed niebezpieczeństwem. Dorośli pokazują najmłodszym świat, uczą ich i wprowadzają w życie. Dla każdego z nas dzieciństwo powinno by miłym wspomnieniem, dlatego też ważne jest by zapobiegac przypadkom przemocy wobec dzieci. Profesjonaliści ze wszystkich organizacji (policja, prokuratura, lekarze, konsultanci z fundacji) powinni podjąć wspólne szkolenia, które pozwolą na podniesienie kwalifikacji zawodowych. W trakcie takich szkoleń, przedstawiciele organizacji mogliby przełamać swoje bariery, dzięki temu lekarzowi byłoby później łatwiej skontaktować się z policją, w celu zgłoszenia przypadku przemocy wobec dzieci. Również do takich warsztatów powinni dołączyć się nauczyciele, którzy po obserwacji zachowania dziecka w szkole, będą skierować go do gabinetu pediatrycznego, w celu wykonania obdukcji.

Problem przemocy wobec dzieci jest poważnym wyzwaniem dla specjalistów zdrowia publicznego, którzy powinni wdrożyć system współpracy międzysektorowej na rzecz przeciwdziałania zjawisku, także czynnie uczestniczyć we wszelkich podejmowanych przedsięwzięciach.

Jezierska Izabella

www.lider.szs.pl

Bibliografia:

1 ) Bińczycka J., 1999, Prawa Dziecka. Deklaracja i rzeczywistość, Impuls, Kraków

2 ) Glaser D., Frost S., 1995, Dziecko seksualnie wykorzystywane, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa

3 ) Instytut Psychologii Zdrowia PTP, Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie, Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie. Poradnik dla konsultantów. Warszawa 2003

4 ) Lipowska – Teutsch A., 1995, Rodzina a przemoc, Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Warszawa

5 ) Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie, 2003 Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie. Poradnik dla konsultantów, Instytut Psychologii Zdrowia PTP, Warszawa

6 ) Pospiszyl I., 1999, Razem przeciw przemocy, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa

7 ) (red.) Sajkowska M, 2003, Dziecko krzywdzone. Teoria, Badania, praktyka. Nr 3, Fundacja Dzieci Niczyje, Warszawa

8 ) (red.) Sajkowska M, 2003, Dziecko krzywdzone. Teoria, badania, praktyka. Nr 5, Fundacja Dzieci Niczyje, Warszawa

9 ) Soriano A., 2002, Przemoc wobec dzieci, eSPe, Kraków

10 ) (red.)Szymczak M., Słownik języka polskiego t.II, PWN, Warszawa 1998

Strony internetowe wykorzystywane w pracy;
Światowa Organizacja Zdrowia WHO
http://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/en/
Kampania Rzecznika Praw Dziecka, Publikacja Internetowa
http://www.brpd.gov.pl/uploadfiles/publikacje/Opis_KNKP_media.doc

Wykaz aktów prawnych dotyczących przeciwdziałania przemocy wobec dzieci

Dz.U. z 2005 r. Nr 180, poz. 1493, Ustawa z dnia 29 lipca 2005r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie

Kodeks postępowania cywilnego

Kodeks postępowania karnego

Dz. U. z 2002 r. Nr 21, poz. 204, Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty z 5 grudnia 1996 roku.

Dz. U. z 2002 r. Nr 74, poz. 676, Ustawa o Policji z 6 kwietnia 1990 roku

Informacje o autorce tekstu:

Izabella Jezierska
Absolwentka Warszawskiej Uniwersytetu Medycznego w Warszawie, Wydziału Nauki o Zdrowiu, kierunek Zdrowie Publiczne. W roku 2008, obroniona praca licencjacka z wynikiem bardzo dobrym, na temat „Przemoc wobec dzieci jako współczesny problem zdrowia publicznego”.

Skomentuj