Nadciśnienie tętnicze stwarza poważne zagrożenia zdrowotne w następstwie których chorzy umierają 2-5 razy częściej w porównaniu z osobami z prawidłowym ciśnieniem tętniczym. Stwierdzono większą o 20% częstość udarów mózgowych i o 19% większą zapadalność na chorobę wieńcową serca wśród osób ze średnim ciśnieniem tętniczym 149/91 mmHg w porównaniu z osobami z ciśnieniem wynoszącym 133/80 mmHg. Metaanaliza 14 dużych badań prospektywnych obejmujących łącznie ponad 37 000 chorych wykazała, że obniżenie rozkurczowego ciśnienia tętniczego o 5-6 mmHg spowodowało zmniejszenie częstości udarów o 42%, choroby wieńcowej o 14% oraz znamiennie zmniejszyło liczbę zgonów związanych z chorobami układu krążenia.

Nadciśnienie tętnicze występuje u ponad połowy osób powyżej 60 r.ż. Większość pacjentów w tej grupie wiekowej ma izolowane nadciśnienie skurczowe. Częstość jego występowania wzrasta z wiekiem, od około 5% u osób w wieku 60 lat do prawie 25% u osób w wieku 80 lat, oraz jest większa u kobiet niż mężczyzn.

Badanie obejmujące 22 000 amerykańskich lekarzy wykazało, że izolowane nadciśnienie skurczowe wiąże się z istotnym zwiększeniem ryzyka udaru i zgonu z powodu zaburzeń układu krążenia. W badaniu Multiple Risk Factor Intervention Trial, obejmującym 300 000 pacjentów kontrolowanych przez 15 lat, stwierdzono, że izolowane nadciśnienie tętnicze jest niezależnym czynnikiem ryzyka rozwoju niewydolności nerek.

Klasyfikacja ciśnienia tętniczego u dorosłych (>= 18 r.ż.) wg JNC VI 1997 i WHO-ISH 1999

Kategoria Ciśnienie skurczowe (mmHg) Ciśnienie rozkurczowe (mmHg)
optymalne <120 <80
prawidłowe <130 <85
wysokie prawidłowe 130-139 85-89
nadciśnienie tętnicze stopień 1 (łagodne) 140-159 90-99
stopień 2 (umiarkowane) 160-179 100-109
stopień 3 (ciężkie) >=180 >=110
izolowane nadciśnienie skurczowe >=140 >=90

W przypadku gdy wartości ciśnienia skurczowego i rozkurczowego należą do dwóch różnych kategorii, należy przyjąć kategorię wyższą.

Zmienność ciśnienia tętniczego

Wprowadzenie metody całodobowego pomiaru ciśnienia tętniczego pozwoliło na ocenę dobowego rytmu ciśnienia tętniczego. Najwyższe ciśnienie obserwuje się w godzinach rannych – wieczorem ulega ono obniżeniu – natomiast znaczny spadek ciśnienia obserwuje się w nocy. Teoria „Set Point”, zakłada istnienie dwóch stałych poziomów ciśnienia krwi w okresie czuwania oraz w okresie snu i wokół nich występujących fazowo zmian ciśnienia tętniczego. Głównymi determinantami ciśnienia są więc okres aktywności i czas przebudzenia. Teoria oscylacyjna zakłada, że u każdego człowieka istnieje wewnętrzny dobowy rytm, zależny bardziej od pory dnia niż od przebudzenia i aktywności życiowej.

VI raport Połączonego Komitetu Naukowego Amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia zaleca 24-godzinny automatyczny pomiar ciśnienia tętniczego w przypadkach:

1. Podejrzenia nadciśnienia „białego fartucha”.

2. Podejrzenia opornego nadciśnienia tętniczego.

3. Występowania hipotonii u pacjentów leczonych hipotensyjnie.

4. Występowania objawowego nadciśnienia tętniczego (np. guz chromochłonny).

Obserwowano występowanie sezonowych różnic w wysokości ciśnienia tętniczego. Zimą, ciśnienie tętnicze ma tendencje do wyższych wartości niż w okresie lata, które spowodowane są wpływem klimatu i różnicą temperatur środowiska.
Wpływ na zmienność ciśnienia tętniczego mają także czynniki zewnętrzne, przede wszystkim aktywność psychiczna i fizyczna. Stres, aktywność umysłowa, mówienie, powodują wzrost ciśnienia tętniczego, podobnie jak wysiłek fizyczny.

Pomiar ciśnienia tętniczego

Zasady pomiaru ciśnienia tętniczego:

Pacjent w pozycji siedzącej,

Co najmniej 30-minutowa przerwa między paleniem papierosów lub piciem kawy a wykonaniem pomiaru,

5 minutowy odpoczynek przed pomiarem

Błędy pomiaru ciśnienia tętniczego krwi

Błędy pomiaru wynikają z wadliwie działającego manometru, nieprzestrzegania zasad prawidłowego pomiaru lub nieuwzględnienia warunków badania oraz stanu emocjonalnego badanego. Do zawyżenia odczytu prowadzą:

czynniki zależne od pacjenta: nadciśnienie rzekome, efekt białego fartucha, niedowład ramienia z powodu udaru mózgu, mówienie, ból, lęk, picie kawy, palenie papierosów, picie alkoholu;

czynniki zależne od osoby badającej: zbyt wąski lub zbyt nisko założony mankiet, założenie mankietu na rękaw ubrania, zbyt krótki okres wypoczynku przed badaniem, zbyt wolne opróżnianie mankietu, niska temperatura otoczenia.

U pacjentów, którzy powinni mieć wykonany pomiar za pomocą szerokiego mankietu, przeprowadzenie badania z użyciem standardowego mankietu powoduje zawyżenie ciśnienia rozkurczowego o około 6 mmHg.

Przyczyny nadciśnienia tętniczego

U około 95-90% pacjentów z nadciśnieniem tętniczym rozpoznaje się nadciśnienie samoistne. Przyczyna tej postaci nadciśnienia jest złożona i jeszcze nie w pełni poznana – podkreśla się udział genów, środowiska, diety, stresu i stylu życia. W pozostałych 5-10% przypadków możliwe jest ustalenie jednej z wielu przyczyn prowadzących do rozwoju nadciśnienia tętniczego.

Przyczyny wtórnego nadciśnienia tętniczego:

1. Miąższowe choroby nerek:

  • - glomerulopatie pierwotne i wtórne,
  • - torbielowatość nerek,
  • - choroby cewkowo-śródmiąższowe nerek,

2. Choroby naczyń nerkowych:

  • - zwężenie jednej lub obu tętnic nerkowych

3. Hormonalnie czynne guzy nadnerczy:

  • - guz chromochłonny,
  • - zespół Cushinga
  • - pierwotny hiperaldosteronizm,

4. Inne przyczyny uwarunkowane hormonalnie:

  • - akromegalia,
  • - nadczynność i niedoczynność tarczycy,
  • - nadczynność przytarczyc,

5. Wady rozwojowe:

  • - koarktacja aorty.

Stany zagrożenia życia w przebiegu nadciśnienia tętniczego:

  • - encefalopatia nadciśnieniowa,
  • - ostra niewydolność lewokomorowa (obrzęk płuc),
  • - tętniak rozwarstwiający aorty,
  • - rzucawka lub ciężkie nadciśnienie tętnicze związane z ciążą,
  • - niestabilna dławica piersiowa lub świeży zawał serca.

Nadciśnienie tętnicze u osób starszych

Nadciśnienie tętnicze u osób starszych może występować pod postacią:

  • - Izolowanego nadciśnienia skurczowego
  • - Nadciśnienia „białego fartucha”
  • - Nadciśnienia rzekomego
  • - Niewydolności autonomicznego układu nerwowego prowadzącej do niskich wartości ciśnienia tętniczego w ciągu dnia, a wysokich w nocy.

Ocenia się, że powyżej 65 r.ż. nadciśnienie tętnicze występuje u 30-50% osób, przy czym w 85% jest to nadciśnienie samoistne, a w 15% nadciśnienie wtórne.

Nadciśnienie tętnicze „białego fartucha”

Wzrost ciśnienia krwi w czasie pomiaru wykonanego przez lekarza jest znany od wielu lat i stanowi poważną przeszkodę w uzyskaniu wiarygodnego wyniku. Taka reakcja sytuacyjna, obserwowana u pacjenta przebywającego w gabinecie lekarskim jest określana jako efekt białego fartucha.

Nadciśnienie rzekome

Nadciśnienie rzekome występuje niemal wyłącznie w populacji osób starszych. Jest ono wynikiem zwapnienia i utraty elastyczności naczyń obwodowych, co powoduje fałszywie wysokie odczyty ciśnienia mierzonego za pomocą mankietu. U pacjentów tych nadal można wyczuć tętno na tętnicy promieniowej mimo napompowania mankietu powyżej wartości ciśnienia skurczowego. W nadciśnieniu rzekomym pomiary ciśnienia za pomocą mankietu zaniżają ciśnienie skurczowe i zawyżają ciśnienie rozkurczowe. W przypadkach nadciśnienia rzekomego dokładne oznaczenie wartości ciśnienia umożliwia dopiero pomiar w obrębie palców, bowiem tętniczki w tej okolicy są mniej podatne na procesy miażdżycowe niż tętnice większe, takie jak ramienna. W codziennej praktyce lekarskiej rozpoznanie nadciśnienia rzekomego wymaga więc dużego doświadczenia osoby badającej.

Nadciśnienie tętnicze w ciąży

Nadciśnienie tętnicze występuje u około 5% wszystkich kobiet ciężarnych. Powikłania nadciśnienia tętniczego stanowią najczęstszą przyczynę śmierci matki i płodu.

Do rozpoznania nadciśnienia tętniczego w ciąży upoważniają wartości ciśnienia >= 140/90 mmHg lub też wzrost ciśnienia skurczowego o >= 25 mmHg lub ciśnienia rozkurczowego o >= 15 mmHg w porównaniu do wartości stwierdzanych przed ciążą lub w pierwszym trymestrze ciąży.

Postacie nadciśnienia tętniczego u kobiet w ciąży:

  • - przewlekłe nadciśnienie tętnicze,
  • - stan przedrzucawkowy i rzucawka ciężarnych,
  • - stan przedrzucawkowy u kobiet z przewlekłym nadciśnieniem tętniczym,
  • - przejściowe lub późne nadciśnienie tętnicze w ciąży.

Nadciśnienie tętnicze występujące przed 20 tygodniem ciąży ma charakter pierwotny (tzw. nadciśnienie samoistne) lub wtórny, natomiast po 20 tygodniu ciąży jest indukowane ciążą. U kobiet w stanie przedrzucawkowym stwierdza się oprócz nadciśnienia tętniczego, białkomocz i obrzęki, a w ciężkich postaciach również zaburzenia krzepnięcia krwi oraz upośledzenie czynności wątroby i nerek.

Nadciśnienie tętnicze u dzieci

Nadciśnienie tętnicze u dzieci występuje rzadko (ok. 1%). U dzieci młodszych ma prawie zawsze charakter wtórny, a dopiero po 10 roku życia coraz częściej ujawnia się nadciśnienie pierwotne.

Częstość występowania nadciśnienia tętniczego u dzieci i młodzieży

Grupa Wiek Nadciśnienie tętnicze Autor
10 641 14 lat 8,9% Fixler D. i wsp., 1979
2502 (chłopcy) 14-18 lat 8,7% Goldring D. i wsp., 1977
2286 (dziewczęta) 14-18 lat 9,2% Goldring D. i wsp., 1977
3924 5-19 lat 7,5% (chłopcy)
4,4% (dziewczęta)
Hofman B. i wsp.,1981
500 10-20 lat 7,2% Markiewicz M. i wsp., 1986

Badania ciśnienia tętniczego u młodzieży szkolnej wykazały, że u 38,3% dzieci z nadciśnieniem tętniczym jedno z rodziców lub oboje leczą się z powodu nadciśnienia tętniczego.

Alkohol

Liczne, szeroko zakrojone i prawidłowo kontrolowane pod względem epidemiologicznym badania wskazują na związek przyczynowy pomiędzy regularnym piciem alkoholu, podwyższonym ciśnieniem tętniczym krwi i zwiększoną skłonnością do występowania nadciśnienia.

Ogólnie przyjmuje się, że związek między konsumpcją alkoholu nadciśnieniem tętniczym jest statystycznie niezależny od takich czynników jak: wiek, płeć, rasa, stężenie cholesterolu w osoczu, palenie papierosów, picie kawy, spożywanie soli, sprawność fizyczna, osobowość, wykształcenie. Uważa się, że spożycie alkoholu, zwłaszcza w większych dawkach tj. średnio 20-30 gram czystego alkoholu/dobę, jest związane ze wzrostem ciśnienia krwi – skurczowego i rozkurczowego – choć wzrost ciśnienia skurczowego jest większy. Badania amerykańskiego programu Kaiser Permanente Health Screening Survey wykazały, że przy spożyciu alkoholu od 3 drinków/dobę wzwyż następuje wzrost ciśnienia skurczowego od 2 do 4,5 mm Hg.

Przyjmuje się, że jeden drink to około:
360 ml piwa
150 ml wina
45 ml (kieliszek) 40% wódki

Dane z Dietary Guidelines Advisory Committe, Washington, Dept. of Agriculture, 1995.

Problem związku przyczynowego między nadużywaniem alkoholu a nadciśnieniem tętniczyn nabiera szczególnego znaczenia w świetle oceny badaczy amerykańskich, że od 5 do 30% nadciśnienia samoistnego jest przyczynowo związane z nadużywaniem alkoholu. To ważne stwierdzenie uwypukla możliwość leczenia nadciśnienia tętniczego przez eliminowanie czynnika przyczynowego zamiast stosowania wielu leków.

Profilaktyka leczenia nadciśnienia tętniczego

Redukcja masy ciała, zaprzestanie palenia papierosów i picia alkoholu, ograniczenie spożywania soli kuchennej, konsumpcja pokarmów bogatych w potas (pomidory, ziemniaki) i magnez (soja, kukurydza, otręby), odpowiednie ćwiczenia relaksujące z grupy ćwiczeń psychologicznych, wpływających na stan czynnościowy ośrodkowego układu nerwowego oraz wysiłek fizyczny stanowią podstawy niefarmakologicznej prewencji i leczenia nadciśnienia tętniczego.

Korzyści z obniżenia masy ciała o 10 kg

  • - Zmniejszenie stężenia cholesterolu całkowitego o 10%
  • - Zmniejszenie cholesterolu LDL o 15%
  • - Zwiększenie cholesterolu HDL o 8%
  • - Zmniejszenie triglicerydów o 30%

Wysiłek fizyczny

Niezbyt intensywny, ale regularny wysiłek fizyczny umożliwia obniżenie ciśnienia tętniczego u chorych w każdym wieku. Większość osób powyżej 70 r.ż może i powinno wykonywać codziennie ćwiczenia fizyczne, a wynikające z tego korzyści zwykle rekompensują poniesiony trud. Należy zalecać pacjentom ćwiczenia aerobowe o niewielkiej intensywności, takie jak pływanie, jazda na rowerze lub spacer.

Przeciwwskazany jest wysiłek statyczny czyli izometryczny, który prowadzi do wzrostu zarówno ciśnienia skurczowego jak i rozkurczowego. Ciśnienie skurczowe może wzrosnąć bardzo znacznie, nawet do wartości dwukrotnie większej niż ciśnienie wyjściowe. Najbardziej popularne formy „niezdrowego” wysiłku fizycznego: podważanie ciężkich kamieni, kopanie ziemi, grabienie itp.

Do jakich wartości należy obniżać ciśnienie tętnicze?

Nadmierne obniżenie ciśnienia tętniczego może niekorzystnie wpływać na chorobowość i śmiertelność, zwłaszcza u osób ze współistniejącą chorobą niedokrwienną serca. Najmniejsza śmiertelność odpowiada wartościom ciśnienia rozkurczowego w przedziale 79-94 mmHg, tak więc rozsądne wydaje się niedopuszczenie do spadku ciśnienia poniżej wartości 70 mmHg. Dane na temat docelowych wartości skurczowego ciśnienia tętniczego są mniej jednoznaczne, ale z przeprowadzonych badań wynika, że jest mało prawdopodobne, aby obniżenie ciśnienia skurczowego do wartości niższych od 140 mmHg przynosiło korzyść.

Badanie HOT – Hypertension Optimal Treatment

Badanie HOT obejmowało średnią 3,8-letnią obserwację (3,3 do 4,9) 18 790 pacjentów z nadciśnieniem w 26 krajach (71 051 pacjentów, 1904 badaczy, często lekarzy ogólnych). Miało na celu określenie optymalnego progu ciśnienia rozkurczowego, który należy osiągnąć w celu osiągnięcia maksymalnego zmniejszenia epizodów sercowo-naczyniowych.

Wyniki HOT

Skuteczne obniżenie ciśnienia tętniczego wiązało się z mniejszą częstością występowania epizodów sercowo-naczyniowych.

Największą redukcję epizodów sercowo-naczyniowych uzyskano przy ciśnieniu rozkurczowym obniżonym do optymalnego poziomu 82,6 mmHg.

Największą redukcję epizodów sercowo-naczyniowych uzyskano przy ciśnieniu skurczowym obniżonym do optymalnego poziomu 138,5 mmHg.

Dalsze obniżenie ciśnienia tętniczego nie polepszało wyników.

Siedem zasad odżywiania w nadciśnieniu tętniczym:

1. Unikaj widocznego tłuszczu

  • - Usuwaj tłuszcz z mięsa, skórę z kurczaka przed przyrządzeniem
  • - Margarynę rozsmarowuj bardzo cienko
  • - Używaj do smażenia niewielkiej ilości tłuszczów roślinnych

2. Unikaj niewidocznego tłuszczu

  • - Pij mleko odtłuszczone
  • - Spożywaj tylko chude sery
  • - Unikaj tłustych produktów: wędlin, salami, mielonek, pasztetów

3. Unikaj cukrów prostych i soli – zastąp sól innymi przyprawami: pieprzem i przyprawami korzennymi.

4. Jedz dużo owoców i warzyw, zwłaszcza świeżych, bogatych w potas. Warzywa bogate w potas to: pomidory, ziemniaki, fasola, groch czy szpinak.

5. Używaj pieczywo pełnoziarniste lub chrupkie, płatki kukurydziane, kasze.

6. Spożywaj odpowiednią ilość białka. Zamień częściowo mięso na rośliny strączkowe (fasola, groch, soja), które są cennym źródłem białka i błonnika.

7. Ogranicz spożycie alkoholu.

Ilość tłuszczów (g) i cholesterolu (mg) w 100 g produktu

Tłuszcz Cholesterol
Kasza gryczana 3,1 0
Kasza manna 1,3 0
Ryż 0,7 0
Chleb razowy 1,6 0
Mleko 2% 2,0 8
Kefir 2% 2,0 8
Cielęcina 6,2 69
Schab 8,0 49
Wołowina 3,5 56
Parówki 25,8 60
Szynka chuda 8,1 8
Wątroba cielęca 4,8 349
Mózg cielęcy, wołowy 7,8 2552
Kurczak 6,0 49
Dorsz 0,3 50
Pstrąg 1,3 33
Ser edamski do 24 133
Twaróg chudy 1,2 4
Białko jaja 0 0
Żółtko 32 1790

Warzywa i owoce zawierają substancje profilaktyczne, które wpływają na poprawę stanu zdrowia m.in. w chorobach sercowo-naczyniowych.

Należą do nich antyutleniacze, fitoestrogeny, związki siarkowe i karotenoidy, makro i mikroelementy oraz stenole, głównie sitosterol i camposterol, które obniżają poziom cholesterolu w krwi.

Budowa chemiczna steroli roślinnych jest wprawdzie zbliżona do cholesterolu ale istniejące różnice powodują, że nie tylko nie wchłaniają się w przewodzie pokarmowym ale także hamują absorbcję cholesterolu w jelicie na zasadzie szybszej inkorporacji do miceli.

Typowa dieta zachodnioeuropejska zawiera 150-350 mg steroli dziennie. Głównym źródłem steroli są oleje roślinne, orzechy, owoce i jarzyny.

Sól kuchenna

Dane epidemiologiczne wskazują na związek między spożyciem sodu i występowaniem nadciśnienia tętniczego. W pewnych grupach etnicznych, które spożywają bardzo małe ilości sodu, ciśnienie tętnicze nie podwyższa się z wiekiem i nie występuje nadciśnienie tętnicze. W badaniach „Intersalt”, obejmujących 52 ośrodki na całym świecie, wykazano zależność pomiędzy dobowym wydalaniem sodu z moczem (co było miarą spożycia soli kuchennej) i wartościami ciśnienia tętniczego.

Jedna z najbardziej akceptowanych metod niefarmakologicznego leczenia nadciśnienia tętniczego polega na zmniejszeniu zawartości soli kuchennej w spożywanych pokarmach. Próby kliniczne obejmujące osoby ze wszystkich grup wiekowych dowiodły, że ograniczenie spożycia soli (różnego stopnia) powodowało obniżenie ciśnienia tętniczego o 3-5 mmHg. Umiarkowane ograniczenie spożycia soli można osiągnąć poprzez unikanie potraw słonych, a także niedodawanie soli podczas gotowania bądź przy stole.

Określenie zawartości sodu na opakowaniu Definicja
Produkt bezsodowy do 5 mg sodu w porcji produktu przeznaczonej do jednorazowego spożycia
Produkt niskosodowy do 35 mg sodu w porcji
Produkt umiarkowanie niskosodowy do 140 mg sodu w porcji

Dzienne spożycie soli nie powinno przekraczać 100 mmol, czyli około 6 g chlorku sodu. Należy odradzać chorym solenie podczas gotowania, dosalanie w czasie konsumpcji posiłków oraz spożywanie potraw szczególnie słonych (np. dań typu fast food, niektórych wędlin i zup z proszku). Godne polecenia jest niskosolne pieczywo i inne przetwory zbożowe. Nawet w optymalnych warunkach próba zmniejszenia spożycia soli nie jest łatwa. Wielu chorych ma duże trudności ze zmianą swojej diety.

Kwas foliowy

Mało znane są związki niedoboru kwasu foliowego z rozwojem miażdżycy. Jedna z teorii powstawania miażdżycy, teoria homocysteinowa zakłada, że jej przyczyną jest podwyższone stężenie homocysteiny w krwi. Homocysteina jest aminokwasem siarkowym, który nie występuje w pokarmach i nie jest wbudowywany w cząsteczki białek. Powstaje ona w toku przemian egzogennej metioniny i uznawana jest za nielipidowy czynnik ryzyka miażdżycy. Wartości stężeń tego aminokwasu w osoczu na czczo dla populacji zdrowej wynoszą od 5 do 14 μmol/l. Nadmiar homocysteiny uszkadza śródbłonek naczyniowy i w ten sposób powoduje rozwój miażdżycy. Ponieważ kwas foliowy obniża stężenie homocysteiny w krwi to u części pacjentów chorujących na nadciśnienie, zawały serca czy udary mózgowe z podwyższonym stężeniem homocysteiny w krwi należy podawać ten związek.

Kwas foliowy występuje prawie we wszystkich produktach żywnościowych. Duże jego ilości znajdują się w drożdżach, surowych zielonych jarzynach, niektórych owocach. Badania epidemiologiczne obejmujące ponad 80 tys. kobiet amerykańskich wykazały, że spożycie dużych ilości kwasu foliowego znacząco zmniejszyły względne ryzyko występowania choroby wieńcowej serca.

Zawartość kwasu foliowego w mikrogramach na 100 g produktu

kalafiory 56 – 120
sałata 20 – 200
szpinak 50 – 192
drożdże 1500
wątroba 141 – 1070
jaja 70
mleko krowie 5-12
banany 28-36
pomarańcze 24
jabłka 6
chleb pełnoziarnisty 54

Piśmiennictwo pozycje podstawowe

1. Julius S.: Pół wieku leczenia nadciśnienia tętniczego: kwestie nierozstrzygnięte. J. Hypert. 2000, 18, 3-7.

2. Kabat M.: Zmienność i rytm dobowy ciśnienia tętniczego krwi metody oceny, znaczenie kliniczne. Kardiol. Pol., 1994, 41, 9, 229-233.

3. Moszczyński P.: Nowe spojrzenie na nadciśnienie tętnicze. Lek w Polsce 2000, 10, 33-42.

4. Moszczyński P., Żabówka M.: Miażdżyca współczesny morderca. Nauka dla wszystkich. PAN Oddz. w Krakowie, Kraków 1995, s.7.

5. Suskin N., Sheth T., Negassa A., Yusuf S.: Relationship of current and past smoking to mortality and morbidity in patients with left ventricular dysfunction. J. Am. Coll. Cardiol. 2001, 37, 1677-1682.

6. Sznajderman M.: Leczenie nadciśnienia tętniczego w podeszłym wieku ze szczególnym uwzględnieniem izolowanego nadciśnienia skurczowego. Med. po Dypl., 1999, 5, 20-26.

7. Voutilainen S., Rissanem T.H., Virtanen J., Lakka T.A., Salonen J.T.: Low dietary folate intake is associated with an excess incidence of acute coronary events. Circulation 2001, 103, 2674-2680.

8. Zellner Ch., Sudhir K.: Niefarmakologiczne leczenie nadciśnienia tętniczego. Med. po Dypl., 1997, 6/2/, 175-178.

Moszczyński Paulin
www.lider.szs.pl

Skomentuj używając Facebooka

Dodaj komentarz bez użycia Facebooka

Komentarze (1)

  1. klaudiatmp pisze:

    nadciśnienie tętnicze jest bardzo groźne i może prowadzić do zawału serca, lekarz rodzinny powinien taką osobę skierować do hipertensjologa w celu dalszej diagnostyki, osobom chorującym na nadciśnienie zaleca się stały nadzór kardiologiczny, w Polsce organizowane są także bezpłatne badania serca, na których można zrobić badanie ekg, ciśnienia, jeśli ktoś ni chce iść do lekarza albo nie jest pewien że coś mu dolega, a ma nadciśnienie, duszności, zawroty głowy to niech poszuka czy w jego mieście jest organizowana taka akcja – zawsze jest to pierwszy krok do dalszego postępowania