AlkoholizmNapoje zawierające alkohol towarzyszą nam prawie od początku naszego istnienia. Były obecne, gdy powstała nasza cywilizacja – już człowiek ery neolitycznej używał napojów alkoholowych przy okazji obrzędów rytualnych, a w najstarszych zapisach historycznych można znaleźć wiele informacji o warzeniu i piciu piwa 5000 lat temu w Mezopotamii. Zanim człowiek nauczył się pisać, najprawdopodobniej potrafił już wytwarzać alkohol, a co za tym idzie, spożywać go. Jednakże nadmierne picie alkoholu może powodować negatywne skutki, zarówno zdrowotne, społeczne oraz ekonomiczne.

Terminologia

Uznanie alkoholizmu jako choroby jest stosunkowo niedawnym odkryciem. Próby zdefiniowania osoby uzależnionej od alkoholu były podejmowane już dawno, jednakże trwał spór wśród badaczy o ustalenie jednoznacznej definicji. W roku 1849 Magnus Huss wprowadził pojęcie alcoholismus chronicum, co oznaczało osobę nadużywającą spirytualiów.

W roku 1901 pojawił się termin „nałóg alkoholowy”, którego autorami byli Kurz i Kreapelin. Określenie odnosiło się do osób, które mimo poniesienia poważnych szkód materialnych, społecznych i cielesnych z powodu picia alkoholu, nie miały siły, aby przerwać picie.

Według Podkomitetu do Spraw Alkoholizmu Komitetu Ekspertów Zdrowia alkoholicy są to „osoby pijące nadmiernie, u których zależność od alkoholu jest taka ,że wykazują bądź wyraźne zaburzenia psychiczne ,bądź też objawy zakłócające ich zdrowie fizyczne i psychiczne ,ich stosunki z osobami drugimi i ich zachowanie się socjalne i ekonomiczne, bądź też wykazują objawy zwiastujące zaburzenia tego rodzaju. Powinni być przeto poddani leczeniu”.

Kessel i Walton (1967) uważają ,że alkoholicy to „ludzie cierpiący na chorobę, którą można zdefiniować w kategoriach medycznych i która wymaga właściwego leczenia. Alkoholicy to ludzie opanowani nałogiem alkoholowym.”

Definicja z 1951 roku stworzona przez Światową Organizację Zdrowia wydaje się być najbardziej trafna. Określa ona alkoholika jako „osobę, która spożywa duże ilości alkoholu i u której uzależnienie od alkoholu jest tak nasilone, że występują poważne zaburzenia psychiczne lub pogorszenie stanu zdrowia psychicznego i somatycznego, a także zaburzenia stosunków interpersonalnych, funkcjonowania społecznego i ekonomicznego; odnosi się to także do osób, u których zaburzenia te zaczynają się dopiero pojawiać.” W definicji tej starano się zawrzeć wszystkie aspekty związane z nadużywaniem alkoholu, jak również wskazać na skutki alkoholizmu.

X Rewizja Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych przyjęła inne terminy związane z tym zagadnieniem:

  • ostre zatrucie alkoholowe (intoksykacja alkoholowa), które jest stanem po zażyciu większej ilości alkoholu, zwane też upojeniem alkoholowym. Jest to stan przemijający, a przejawiający się zaburzeniami świadomości, procesów poznawczych, spostrzegania, afektu i innych funkcji oraz reakcji psychofizjologicznych.
  • używanie szkodliwe alkoholu, które jest stanem powstającym po zażyciu alkoholu, cechujący się szkodliwymi następstwami somatycznymi (uszkodzenia i zapalenia organów wewnętrznych) i psychicznymi (np. obniżenie nastroju, zaburzenia świadomości), ale bez stwierdzenia objawów uzależnienia.
  • zespól uzależnienia alkoholowego, zwany też ogólnie uzależnieniem od alkoholu – zespół zjawisk fizjologicznych, behawioralnych, poznawczych, powstających wówczas, gdy przyjmowanie alkoholu dominuje nad zachowaniem, które cechowało jednostkę przed uzależnieniem się. Przejawia się w zespole silnego i nieodpartego pragnienia przyjęcia środka psychoaktywnego. Nawet po długim okresie abstynencji może nastąpić wówczas nawrót do uzależnienia i objawów zespołu.

Alkoholizm jako przyczyna patologii społecznych w ujęciu ekonomicznym

Zgodnie z Raportem Światowej Organizacji Zdrowia, dotyczącym Stanu Zdrowia na Świecie, alkohol znajduje się na trzecim miejscu wśród czynników ryzyka dla zdrowia populacji, odpowiedzialnym za ponad 9% całkowitego obciążenia chorobami i urazami, a ponad 60 rodzajów chorób i urazów ma związek z alkoholem.

Problem alkoholizmu jest główna przyczyną powstawania patologii społecznych, które związane są z kosztami. Aby móc rozpatrywać ekonomiczne skutki nadużywania alkoholu, należy omówić miejsca występowania tego problemu i jakie mogą być skutki. Problem alkoholowy pozostawia długofalowe konsekwencje. Dotyka nie tylko rodziny, w której występuje, ale także ma przełożenie na pracę zawodową, leczenie (izby wytrzeźwień), postępowanie sądowe oraz wzrost przestępczości. Osoby nadużywające generują takie problemy ekonomiczne jak: koszty pośrednie i bezpośrednie. Do kosztów pośrednich można zaliczyć spadek produktywności z powodu przedwczesnej emerytury lub renty. Koszty bezpośrednie to leczenie szpitalne, pomoc społeczna i wypadki komunikacyjne związane z piciem alkoholu.

Problemy alkoholowe a życie rodzinne

W rodzinach, w których występuje problem nadużywania alkoholu, jest oceniania jako rodzina patologiczna. Bardzo często problem ten dotyka dzieci, które są świadkami uzależnienia swoich rodziców. Życie w rodzinie z problemem alkoholowym jest związane zazwyczaj z niższym statusem socjoekonomicznym, chronicznym stresem, ograniczonymi możliwościami zdobywania wykształcenia i kariery zawodowej.
Rodzina taka jest dużym problemem ekonomicznym. Wynika to z faktu, iż staje się początkiem komplikacji związanych z kosztami alkoholizmu.

Rodziny nadużywające alkoholu łączą się z takimi problemami ekonomicznymi jak:

  • koszty interwencji policji
  • koszty procesów sądowych
  • koszty leczenia, zarówno w przypadku stosowanej przemocy (w tym również koszty obdukcji, które stają się później niezbędne w procesach sądowych), a także koszty leczenia. Jeśli alkoholi trafi na izbę wytrzeźwień, sam ponosi koszty z tego tytułu. Problem pojawia się wtedy, gdy nie ma on żadnych pieniędzy. Koszty leczenia wynikają też z utrzymywania placówek AA, do których mogą chodzić całe rodziny (placówki takie są bezpłatne dla osoby chorej i współuzależnionej).
  • koszty związane z bezrobociem i zasiłkami. Istnieje model rodzin, gdzie rodzice nie pracują, a pobierają jedynie zasiłek dla bezrobotnych lub rentę.
  • renty wypłacane dzieciom, które uznały uszczerbku na zdrowiu
  • koszty przestępczości dzieci alkoholików lub osób pod wpływem alkoholu. Są to koszty zniszczenia mienia publicznego, odszkodowań, a także rent, które są wypłacane ofiarom, które doznały uszczerbku na zdrowiu.

Problemy alkoholowe a życie zawodowe

Nietrzeźwość w środowisku pracy nadal jest przyczyną absencji i obniżonej wydajności osób zatrudnionych w różnych sektorach gospodarki. Występowanie problemu alkoholowego wśród pracowników stwarza niebezpieczeństwo wypadków przy pracy (np. budownictwo, górnictwo). Prowadzi to do wypłacania odszkodowań przez zakład pracy osoby zatrudnionej. Nie ma prowadzonych żadnych statystyk dotyczących wypadków przy pracy, ze względu na to, iż zakłady pracy starają się ukryć ten fakt. Alkohol osłabia u pijącego pracownika zdolności wykonywania poleceń, skupienia uwagi na pracy. W tym przypadku koszty związane są z:

  • koszty związane z wypadkami przy pracy, w tym- odszkodowania, koszty leczenia, rehabilitacji, wypłacanie świadczeń socjalnych
  • niższej produktywności (koszty ponosi pracodawca, gdyż pracownik nie jest w stanie rzetelnie wykonać swojego zadania)
  • absencja pracownika (koszty również ponosi pracodawca, gdyż musi znaleźć zastępcę pracownika)
  • renty i emerytury

Wydajność robotników nadużywających alkohol w niektórych zakładach produkcyjnych lub przystępujących do pracy w stanie nietrzeźwym spada o 30-70% w stosunku do przeciętnej wydajności pracownika. Ogromne straty powoduje też porzucenie pracy przez pracowników nadużywających alkohol.

Przewaga strat nad korzyściami

Pierwsza kategoria kosztów wiąże się z leczeniem zdrowotnych skutków nadużywania alkoholu oraz samego nadużywania i uzależnienia.
– nakłady na leczenie (większość z nich związana jest z różnymi skutkami zdrowotnymi picia alkoholu, reszta przeznaczana jest na leczenie samego nadużywania i uzależnienia.

W tym celu stosować można szacowanie kosztów krótkich hospitalizacji, posługując się rejestrem wypisów szpitalnych, oraz szacowanie kosztów ponoszonych w innych placówkach, stosując wiele różnych procedur.

Np:
koszty leczenia skutków zdrowotnych nadużywania alkoholu + leczenie uzależnień we wszystkich ośrodkach + suma przeznaczona na utrzymywanie ośrodków np. szkolenia zespołów medycznych.
Ponadto należy uwzględnić koszty powstałe dodatkowo podczas pobytu pacjenta w szpitalu na skutek innych zaburzeń zdrowotnych, rozpoznanych w powtórnej diagnozie jako związane z alkoholem.

Usługi zdrowotne świadczone osobom uzależnionym od alkoholu są specyficzne ze względu na organizację, zarządzanie, sposób finansowania oraz stopień dostępności. Poważny problem stanowi przypisanie finansowej wartości efektom, które same w sobie są niematerialne, bowiem wydaje się niemożliwe przypisanie kwot do zgonów spowodowanych nadużywanie alkoholu. Ponadto problem może stanowić określenie czy dana choroba, zgon, zbrodnia lub spadek dochodów jest skutkiem nadużywania alkoholu.

Bardzo ważnym problemem jest brak dowodów na ekonomiczną efektywność terapii alkoholika, dzięki której każdy pacjent otrzymywałby najbardziej dla siebie odpowiednią pomoc, czego rezultatem byłyby prawdziwe, wymierne wyniki, jak np. mniejsza liczba alkoholików, mniejsze ilości przypadków prowadzenia pod wpływem alkoholu i optymalne wykorzystanie ograniczonych funduszy. Problemem stają się tu ograniczenia finansowe, problemy z pracownikami, a nawet zwyczajny brak zrozumienia skutecznych metod leczenia, wszystko to stoi na przeszkodzie w przekładaniu naukowej teorii na kliniczną praktykę. Stosowanie leków w leczeniu zaburzeń związanych z nadużywaniem alkoholu jest prawdopodobnie najpoważniejszym źródłem problemu między nauką a praktyką, gdyż brak wiedzy na temat popartego dowodami naukowymi leczenia alkoholików nie pozwala nam na policzenie jego ewentualnych kosztów. Warto również zauważyć, że leki stosowane w leczeniu choroby alkoholowej, takie jak Esperal, Anticol i inne są lekami drogimi, wahającym się w granicach 120 zł- 400 zł, co w przeliczeniu na liczbę osób leczonych daje nam ogromne sumy.

Terapia motywacyjna, mająca za zadanie wzmocnienie motywacji pacjenta do zmiany zachowań związanych z piciem alkoholu, to kolejny przykład rzadko stosowanego w praktyce podejścia o dobrze udokumentowanej skuteczności. Koszt terapii w prywatnym ośrodku leczenia uzależnień waha się w granicach 1900 zł- 2500 zł.

Większość kosztów spowodowanych nadużywaniem alkoholu wynika z niekorzystnego oddziaływania alkoholu na zdrowie. Do kosztów nadużywania alkoholu związanych ze zdrowiem należy doliczyć koszty funkcjonowania systemów wymiaru sprawiedliwości oraz opieki społecznej, koszty związane z utratą mienia podczas wypadków drogowych i pożarów oraz utratą zdolności do pracy przez ofiary przestępstw związanych z alkoholem i osoby skazane na pobyt w więzieniu za przestępstwa popełnione po wypiciu alkoholu.

Koszty leczenia alkoholizmu to tylko niewielka część całkowitych kosztów zdrowotnych związanych z alkoholem; najwięcej kosztują skutki picia alkoholu, jak urazy, marskość wątroby, zapalenie trzustki i inne. Być może, jeśli uda się rozpoznawać pacjenta z wysokim ryzykiem problemów związanymi z alkoholem, zanim ponownie dozna urazu lub zanim wystąpią u niego problemy ze zdrowiem, koszty się zmniejszą. Ale pomimo, że nastąpił pewien postęp we wczesnym rozpoznawaniu przez lekarzy i personel medyczny oraz kierowaniu na leczenie osób nadużywających alkoholu, wciąż jednostki ochrony zdrowia nie wiedzą, że zwrócenie uwagi na wzorzec picia u pacjenta jest rutynowym postępowaniem w ramach opieki medycznej.

Drugą kategorią kosztów związanych ze stanem zdrowia osób nadużywających alkoholu jest brak wydajności tych pracowników. Koszty te są trudne do zmierzenia, dlatego, że istnieje brak zapisów dotyczących nie wytworzonych dóbr i nie zrealizowanych usług. Aby w przybliżeniu ocenić wartość dóbr i usług utraconych z powodu nadużywania alkoholu, ekonomiści posługują się miarą zastępczą, jaką jest zmniejszenie dochodów odczuwane przez pracowników nadużywających alkohol. Spadek produktywności spowodowany nadużywaniem alkoholu to kwestia trudna do zdefiniowania, ponieważ trudno jest zmierzyć wartość towarów i usług, które nie zostały wyprodukowane lub dostarczone z powodów związanych z alkoholem. Można założyć, że dochody poszczególnych osób odzwierciedlają ich produktywność, to kosztom spadku produktywności odpowiada spadek wynagrodzeń osób cierpiących na zaburzenia związane z nadużywaniem alkoholu. Ponadto straty w produkcji z powodu alkoholizowania się pracowników polegają na wzroście absencji, spadku wydajności w pracy, obniżeniu jej jakości ,zmniejszeniu dyscypliny pracy, wzroście zagrożenia wypadkami. Istnieją badania wskazujące, że w niektórych zakładach produkcyjnych stwierdzono, że wydajność pracy robotników nadużywających alkoholu lub przystępujących do pracy w stanie nietrzeźwym jest o 30 do 70 % niższa od przeciętnej wydajności pracownika.

Zakończenie

Problem alkoholizmu najczęściej ma swoje źródło w finansowaniu leczenia skutków alkoholizmu. Przed władzami naszego państwa stoi ogromne wyzwanie, zadając sobie pytanie o coroczny budżet, o możliwości jakie nie zostały jeszcze wykorzystane i o to, co chcielibyśmy zmienić.

Należy sobie uświadomić, że państwo musi dokonać wyboru, czy inwestować w poradnie leczenia alkoholizmu, czy może lepiej przeznaczyć je na kampanie społeczne, których efektywność nie jest do końca znana, istnieją jedynie przypuszczenia co do ich skuteczności a może lepiej zostawić te osoby same sobie.

Koszty stanowią ogromną sumę przeznaczaną corocznie na leczenie oraz inne koszty związane z alkoholizmem, może więc warto zastanowić się nad innym rozwiązaniem i zadecydować, aby to sami alkoholicy ponosili większość kosztów związanych z ich chorobami. Dopóki nie powstanie konkretny i uporządkowany system liczenia kosztów alkoholizmu, dopóty możemy jedynie spekulować na temat kosztów, które dla każdego Polaka są wartością jedynie wirtualną.

Bibliografia:

Paul Dolan, Jan Abel Olsen, Dystrybucja usług Medycznych, CEDEWU, Warszawa 2008

Izabela Rydlewska- Liszkowska, Podstawy Ekonomiki Zdrowia, Instytut Medycyny Pracy, Łódź 2006

Raport ICAP, 1999

www.psychologia.edu.pl

www.parpa.pl

Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi

Artykuł „Wszystko o handlu” Andrzej Szumowski

Wald I.: Alkohol oraz związane z nim problemy społeczne i zdrowotne. PWN Warszawa 1986.

Woronowicz B. T.: Alkoholowe vademecum dla każdego, Bracia Mniejsi Kapucyni Warszawa, Ośrodek Apostolstwa Trzeźwości, Zakroczym 1993.

Kinney J., Leaton G.: Zrozumieć alkohol. Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Warszawa 1996.

M. T. HASLAM. Psychiatria. Poznań 1997

Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych. Rewizja dziesiąta . ICD-10. T. 1. UWM .Vesalius.. Kraków 1994

Jezierska Izabella, Dacz Dorota
www.lider.szs.pl

Skomentuj