Home > Psychika

Agresja

Fot. sxc.hu„Agresja jest działaniem intencjonalnym, ukierunkowanym na zranienie lub sprawienie bólu. Może ona mieć charakter zarówno werbalny, jak i fizyczny. Może przynieść pożądany efekt lub zakończyć się niepowodzeniem, zawsze jednak nazwana zostanie agresją”. Psychologowie od wieków starają się wyjaśnić przyczyny zachowania agresywnego. Na podstawie różnych metod: badań fizjologicznych, obserwacji agresywnych zachowań w warunkach laboratoryjnych i w „świecie realnym”, u ludzi jak i u zwierząt, wypracowali kilka teorii dla wyjaśnienia tego zjawiska.

Agresja jako tendencja wrodzona

Hobbes zakładał, że ludzie są z natury samolubni i brutalni gdyż żywią urazy, dotkliwie odczuwają poniesioną stratę, błędnie spostrzegają siebie i innych pracują aby wywyższyć się, być na pierwszym miejscu, pokonać innych, stają się zazdrośni i mściwi.

Według Freuda siłą napędową agresji jest energia psychiczna. Człowiek od momentu narodzin „…posiada dwa przeciwstawne instynkty: instynkt życia (Eros), który powoduje, że jednostka rozwija się i utrzymuje się przy życiu, oraz instynkt śmierci (Tanatos), który działa w kierunku samozniszczenia danej jednostki”. Według niego instynkt ten często skierowany jest na zewnątrz, na otaczający świat i objawia się jako agresja wobec innych. Freud przewiduje jednak możliwość „bezpiecznego” rozładowania narastającej agresji, np. za pomocą intensywnego płaczu, który przyniesie „oczyszczenie”(katharsis). Jednak nie oznacza to wcale, jak twierdzi Aronson, że pojedyncze agresywne zachowanie zmniejszy prawdopodobieństwo pojawienia się nowych aktów agresji.

Zdaniem Lorenza agresja jest instynktem, „…spontaniczną, wrodzoną gotowością do walki, która jest niezbędna dla przetrwania organizmu”.

U zwierząt zachowania agresywne rzadko skierowane są na osobnika tego samego gatunku i wywołane są aktualną sytuacją. U ludzi natomiast bardzo często agresja werbalna i fizyczna jest reakcją na wspomnienia i wyobrażenia a nie na aktualną sytuację.

Fizjologiczne podłoże agresji

W zachowaniach agresywnych pewną rolę odgrywają podwzgórze, ciało migdałowate i inne regiony mózgu. Badania naukowców dowiodły, że padaczka występuje 10 razy częściej u przestępców niż u nieprzestępców; nieprawidłowe zapisy EEG również stwierdza się częściej w recydywistów. Zachowania agresywne obserwuje się u ludzi z zaburzeniami pracy mózgu tzw. zespół braku kontroli, charakteryzujący się niewytłumaczalną brutalnością, napaściami seksualnymi. Guzy mózgu również mogą mieć wpływ na agresywne zachowanie. Na zachowania agresywne duży wpływ mają także hormony. Mężczyźni są zazwyczaj bardziej agresywni ze względu na obecność testosteronu.

Wpływ czynników fizjologicznych jest bardzo złożony. Oddziałują one razem z czynnikami wyuczonymi i sytuacyjnymi. Na wzrost zachowań agresywnych duży wpływ mają środki pobudzające czy alkohol.

Agresja jako popęd nabyty

Hipoteza frustracji – agresji (Dollard, Doob, Miller, Mowrer,Sears) określa agresję jako stan nabyty, będący reakcją na frustrację. Im większa frustracja tym silniejsza wynikająca z niej agresja. Lecz nie każda frustracja pobudza do agresji. Pobudzenie to może być zbyt małe, by wywołać rzeczywiste agresywne zachowanie.

Deprywacja relatywna to poczucie jednostki lub grupy, że posiada mniej niż ludzie do niej podobni.

Bezpośrednia prowokacja i odwet. Przyczyną agresji jest pragnienie odwetu w momencie, gdy spotykamy się z agresywnym zachowaniem ze strony drugiej osoby. Nie zawsze jednak odpowiadamy odwetem na prowokację. Agresja zwrotna nie pojawi się, gdy wiemy dlaczego ktoś nas prowokuje. Jednak musimy o tym wiedzieć wcześniej przed zdarzeniem.

Przemieszczenie agresji następuje wówczas, gdy niemożliwa jest agresja w stosunku do osoby, od której jednostka doznała frustracji (groźba kary, np. szef, rodzice) i wyładowanie przeniosła na inną osobę – „bezpieczny obiekt” np. dziecko, psa – kozła ofiarnego.

Bodźce wyzwalające.

„Prawdopodobieństwo, że ludzie dopuszczą się agresji zależy od ich wewnętrznej gotowości do agresji oraz sygnałów zewnętrznych, które wzbudzają ich agresję i dostarczają jej obiektu” (Berkowitz).

Osoba stale agresywna wykazuje dużą „gotowość” do przejawiania agresji i potrzebuje jedynie niewielkiego bodźca zewnętrznego. Osoba spokojna może stać się agresywna jeśli prowokacja zewnętrzna jest silną i powtarzającą się frustracją.

Agresja jako zachowanie wyuczone społecznie

„Agresja jest rezultatem norm, nagród, kar oraz modeli, z którymi zetknęła się dana jednostka” (Bandura).

Modele agresji

Ludzie uczą się nowych zachowań poprzez obserwowanie innych ludzi. Agresywny model zachowania jest zdolny wywołać agresywne zachowanie u dzieci. Pobudzone emocjonalnie (np. w grach rywalizacyjnych) są bardziej skłonne do naśladowania zachowań agresywnych.

Najbardziej efektywnymi modelami do naśladowania są osoby dorosłe (rodzice i nauczyciele), które dysponują możliwością nagradzania. Młodzież, która od wczesnych lat dziecięcych wychowywała się w atmosferze pełnej miłości i równouprawnienia, wybierze sobie za swój model rodziców, wychowawców. „Najbardziej podatne na wpływ modeli są te osoby, które odznaczają się zależnością, są umiarkowanie pobudzone i które poprzednio były nagradzane za przejawianie naśladowczych reakcji” (Bandura). Większość młodzieży agresywnej pochodzi z rodzin, w których rodzice sami są agresywni. Karzą swoje dzieci biciem, ograniczaniem przyjemności, jednocześnie zachęcając do agresji poza domem. Dzieci nie omawiają swoich problemów z rodzicami, nigdy nie proszą o radę, nie manifestują pozytywnych uczuć, najczęściej trafiają do grup aspołecznych.

Społeczeństwo może wywierać duży wpływ na jednostki zwłaszcza dzieci, darząc aprobatą i prestiżem zachowania agresywne (np.: sporty walki, futbol amerykański, hokej).

Wyrażanie agresji – oczyszczenie czy dodatkowa podnieta?

Oczyszczenie (katarsis) przynosi nam wyrażenie swoich emocji poprzez np. płacz, śmiech, rozmowę ale nie agresywne działanie skierowane na osobę (wroga).Wyrażanie agresywnych emocji zwiększa prawdopodobieństwo przyszłej agresji.

Wpływ środków masowego przekazu na wzrost zachowań agresywnych

Zdaniem zwolenników teorii uczenia się społecznego „programy telewizyjne i inne środki masowego przekazu dostarczają wzorów aktów przemocy oraz sankcjonują je i w ten sposób przyczyniają się w poważnym stopniu do upowszechniania antyspołecznego zachowania” . Dzieci uczą się reakcji agresywnych natychmiast. Ilość przemocy oglądanej w telewizji jest jakby kumulowana i uaktywnia się w zachowaniu po upływie ok. 10 lat (Eron, Huesmann, Lefkowitz, Walder). Częste oglądanie scen przemocy daje w konsekwencji stan znieczulenia na ludzkie cierpienie czyli podstawę do nieludzkiego traktowania innych. W przypadku zetknięcia się z agresją w rzeczywistości nie zareagują, nie udzielą pomocy. Oglądanie aktów przemocy przyczynia się do zwiększenia agresywności – przemoc rodzi przemoc. Nie tylko dzieci ale i dorośli naśladują brutalne sceny oglądane w telewizji. Z badań Phillipsa wynika, że „liczba morderstw wzrasta zawsze w tygodniu następującym po walkach bokserów wagi ciężkiej”.

Tak jak stykanie się z agresją za pośrednictwem telewizji, tak też udział w wojnie powoduje między innymi zniesienie oporu obywateli przed dokonywaniem aktów agresji i osłabienie wrażliwości na okrucieństwo, co zmniejsza współczucie wobec ofiar agresji. Udział w wojnie prawnie uznaje przemoc jako metodę rozwiązywania trudnych problemów.

Przemoc, pornografia, akty agresji wobec kobiet.
„Prezentacja brutalnej pornografii prowadzi do zwiększenia akceptacji przemocy seksualnej wobec kobiet i stanowi czynnik odpowiedzialny za agresywne zachowania w stosunku do nich” (Donnerstein). Na świecie z roku na rok rośnie statystyka gwałtów. W 1990r. w Stanach Zjednoczonych akt gwałtu zachodził częściej niż co 5 minut!

Postawy agresywne

Można je grupować wg następujących kryteriów:

a) Moralna treść zachowania:

agresja społeczna – niszcząca – występująca przeciw społeczności;

agresja prospołeczna – służąca interesom jednostki i społeczeństwa.

b) Rozróżnienie czy agresja jest narzędziem czy celem:

agresja instrumentalna – osoba ucieka się do agresji, gdyż tylko w ten sposób może zrealizować swoje plany;

agresja afektywna – działanie, którego powodem jest jakaś pobudka wewnętrzna, wyładowanie negatywnych emocji nie związane z innymi korzyściami.

c) Rozróżnienie czy agresja ma charakter atakujący czy obronny (dotyczy świata zwierząt).

Agresja atakująca jest zjawiskiem obserwowanym wewnątrz danego gatunku. Międzygatunkowa występuje tylko w przypadku łupieży (zdobycia pokarmu).

Agresja obronna – w obronie terytorium, potomstwa czy samoobrony.

Rozwój agresji u dziecka

W wieku od 7 miesięcy do ok. 2 lat dziecko w sytuacji frustracyjnej reaguje gniewem. Gniew ten jest nieukierunkowany, nie ma celu, jest tylko emocjonalnym wyładowaniem objawiającym się płaczem, krzykiem, kopaniem odzwierciedlającym rozpacz dziecka z powodu bezradności, nie ma na celu sprawienia bólu. Kiedy dziecko zaobserwuje, że wybuchy gniewu pomagają w rozwiązaniu problemu i są dla otoczenia nieprzyjemne, sprawiają ból, od tego momentu (ok. 2 r. ż.) jego wybuchy gniewu będą coraz bardziej skierowane przeciwko komuś lub czemuś. Od tego momentu mówimy o gniewie.

Złość jest emocją o charakterze atakującym, która skłania dziecko do agresji. Jest to agresja instrumentalna. Wywołana przykrość oraz zaspokojenie wchodzą w związek i od tego momentu pojawia się agresja wybuchowa sterowana przez złość. Sprawianie bólu wywołuje podobne zadowolenie jak osiągnięcie pierwotnego celu (Ranschburg). „Frustracyjny charakter sytuacji przeszkadzającej w działaniu określają czynniki subiektywne, wypływające z doświadczeń jednostki oraz jej cech charakterystycznych”.

Gniew u małego dziecka trwa dość krótko. Z wiekiem nie rozładowany, nie znajdujący ujścia gniew trwa coraz dłużej. Coraz trudniej odwrócić uwagę dziecka od czynnika frustrującego. W dziecku budzą się gniew, rozgoryczenie i tendencje agresywne wtedy, gdy chce zrobić coś, czego mu nie wolno, lub musi zrobić coś na co nie ma ochoty, bądź też gdy oczekuje uznania, uwagi a jest odtrącane. „Zadaniem wychowania nie jest hamowanie wszelkich przejawów agresji dziecka, lecz skierowanie ich z drogi aspołecznej na drogę prospołeczną, a w miejsce form prymitywnych, surowych wytworzenie takich form agresji, które są akceptowane przez społeczeństwo”.

Agresja nagradzana
Nagradzanie zachowań agresywnych powoduje ich wzrost i częstotliwość. Wzmocnienie (nagroda) agresji werbalnej wywołuje agresję fizyczną. Nagradzanie zachowań agresywnych, przyzwalająca lub zachęcająca postawa osób dorosłych w stosunku do otwartej agresji dziecka w okresie późniejszym w poważnym stopniu zwiększają częstotliwość zachowań agresywnych.

Agresja karana
Jeżeli w domu manifestacja emocji przez dziecko jest karana, do reakcji gniewu dołącza się jeszcze lęk oraz niepokój. Dziecko nauczy się hamować takie reakcje w domu i w sytuacjach przypominających domowe. Będzie przejawiało wiele agresji w sytuacjach nie podobnych do domowych, np. w szkole. Karane za agresję dziecko hamuje wyłącznie otwartą ekspresję agresji, co nie oznacza jeszcze, że jego gniew i pragnienie zemsty także ulegają wyciszeniu. Każda kara, która upokarza dziecko jeszcze bardziej powiększa u niego skłonności agresywne. W takich sytuacjach zaczyna ono szukać form akceptowanych społecznie i ukrytych. Kary fizyczne za agresję paradoksalnie zamiast eliminować modelują i kształtują takie zachowania. Osoba poddana takiej karze czuje się poniżona, jej frustracja wzrasta a jeśli reakcja odwetu jest niemożliwa, często następuje przemieszczenie agresji.

Agresja karana łagodnie staje się źródłem nowej agresji. Dziecko wówczas często przejawia swoje emocje w sposób otwarty lub częściowo ukryty. „U dzieci, które nie mają jeszcze rozwiniętego systemu wartości, można wytworzyć niechęć wobec agresji przez stosowanie błyskawicznych i niezbyt dolegliwych kar za przejawy zachowań agresywnych”.

Agresja karana surowo. Kara jest dosyć silną frustracją. Jej groźba wywołuje poważny strach. Dziecko nie manifestuje emocji w formie otwartej lecz tendencja do agresji nadal istnieje. Często wydostaje się w formie symbolicznej i ma niezdrowy wpływ na rozwój dziecka.

Dzieci rzadko karane przejawiają mało agresji, gdyż doświadczyły mało frustracji budzących gniew.
Kara, którą wychowawca (rodzice) zastosował po długim czasie od chwili popełnionego czynu, jest jedynie jego zemstą. Nie ma hamującego wpływu na zachowanie dziecka w przyszłości.

Agresja i lękliwość
Są to dwie strony tego samego zjawiska. Jeżeli w osobowości obserwowana jest postawa lękliwa na zewnątrz, agresja skierowuje się do wewnątrz. Jeżeli agresja jest na zewnątrz, wewnątrz będzie lękliwość.
Wytworzenie osobowości dziecka zależy od postaw wychowawców.

Postawa ciepła pobłażliwa
Dziecko ma do świata nastawienie pozytywne, jest aktywne, ambitne, przyjacielskie, ma rzutki i twórczy umysł. Pobłażliwość nie oznacza, że dziecku wszystko wolno. Istnieją zakazy, a także nagany, jeżeli dziecko naruszy te zakazy. Ocena działania odbywa się zawsze w otwartej i szczerej rozmowie, zawierającej dokładną analizę okoliczności. Takie dziecko jest dość agresywne, ale agresja nie jest wywołana poczuciem bezpieczeństwa, że za jej uzewnętrznienie nie czeka kara, ani niepohamowanym wybuchem tłumionych uczuć negatywnych. W odpowiednich warunkach może się przekształcić w agresję prospołeczną.

Postawa zimna pobłażliwa
Postawa ta wspomaga powstawanie agresji u dziecka. W tym wypadku wypływa ona z konfliktów wewnętrznych i jest aspołeczna. Rodzice z powodu niechęci do dziecka odtrącają jego działania zmierzające do zbliżeń. Nie zajmują się nim jednocześnie stosując kary fizyczne, na które dziecko naturalnie reaguje niechęcią i agresją. Brak miłości i zainteresowania ze strony rodziców najczęściej prowadzi dziecko do grup aspołecznych – gangów.

Postawa ciepła ograniczająca
Postawę taką mają rodzice za silnie kochający swoje dziecko – nadopiekuńczy. Dziecko ukrywa uczucie antypatii do rodziców. Otwarta agresja jest surowo wzbroniona. Wówczas kierują swoją agresję na rówieśników. Nadmierne ograniczanie może wywołać u nich lękliwość.

Postawa zimna ograniczająca
Na niechęć rodziców i stosowane przez nich ciężkie kary fizyczne, dziecko reaguje agresją, ale nie może jej otwarcie manifestować. Rodzice starają się wyrobić w nim poczucie winy z powodu „niewdzięczności” za ich trud wniesiony w wychowanie i utrzymanie. Poczucie winy doprowadza dziecko do zwrócenia gromadzącej się w nim agresji przeciwko samemu sobie. Jest lękliwe, ustępliwe, boi się każdego zadania jakie przed nim stoi, nieufne w stosunku do osób dorosłych, ma skłonności do samobójstw, wypadków.

Jak radzić sobie z agresją?
Ujawnianie gniewu jest zjawiskiem normalnym nie przynoszącym żadnych niepożądanych następstw jeśli jest okazane w odpowiedni sposób i w odpowiednich warunkach.
W takiej sytuacji można np.:

1. Zakomunikować otoczeniu „jestem zły” i podać przyczynę tego stanu. Przyznanie się do gniewu łagodzi napięcie i poprawia samopoczucie.

2. Podzielić się własnymi uczuciami z drugą osobą. Zwierzenie się daje możliwość wyładowania emocji, ale także zdobycia samoświadomości.

3. Sposobem na rozładowanie gniewu są także przeprosiny.

4. Modelować nieagresywne zachowania u dzieci.

5. Ćwiczyć umiejętności komunikacyjne i uczyć się strategii rozwiązywania problemów.

6. Rozwijać empatię. Im więcej dziecko przejawia umiejętności wczuwania się w odczucia innych, tym mniej jest zdolne do krzywdzących zachowań.


Warunkami koniecznymi do wychowania zdrowej i autonomicznej osobowości są: konsekwentna dyscyplina, wysokie wymagania dojrzałości, zachęcanie do nawiązywania kontaktów – poznawania świata i ludzi, przekonywanie dziecka za pomocą argumentów, delikatne ograniczanie, minimalny przymus.

Bibliografia:

Aronson E., Wilson T. D., Akert R. M., Psychologia społeczna. Serce i umysł, Poznań 1997

Ranschburg J., Lęk. Gniew. Agresja, Warszawa 1980

Zimbardo P., Ruch F., Psychologia i życie, Warszawa 1994

Piwko Krystyna
www.lider.szs.pl

Skomentuj

Komentarze (1)

  1. SureBetyPL pisze:

    Bardzo dobry artykuł!
    Widzę, że oglądanie agresywnych zachowań nie jest bez znaczenia jak to twierdzą niektórzy.

    Zebrałem swoje przemyślenia na temat agresji w zakładach bukmacherskich, jeśli kogoś by temat zainteresował:
    [[link usunięty przez Administratora]]